Bệnh sốt Rift Valley Fever là gì ? Nguyên nhân và triệu chứng

Bệnh sốt Rift Valley Fever

Hãy đề phòng Bệnh sốt Rift Valley Fever

Trong dự báo tình hình dịch bệnh năm 2010, Bộ Y tế Việt Nam đã cảnh báo một số bệnh truyền nhiễm nguy hiểm mới nổi như Ebola, Sốt thung lũng Rift … đang xảy ra ở một số quốc gia trên thế giới có nguy cơ xâm nhập vào nước ta. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã khuyến cáo tất cả các quốc gia tăng cường kiểm soát các dịch bệnh này. Vậy Sốt thung lũng Rift là bệnh gì và cách phòng chống bệnh như thế nào ?

Đặc điểm dịch tễ học Rift Valley Fever

Sốt thung lũng Rift được dịch từ chữ tiếng Anh “Rift Valley Fever”, viết tắt là RVF. Đây là một loại bệnh truyền nhiễm có khả năng gây bệnh cho động vật kể cả con người. Bệnh có thể lây truyền với tỷ lệ mắc và chết cao ở cả người và động vật, gây thiệt hại về sức khỏe, tính mạng và kinh tế nghiêm trọng ở những vùng lãnh thổ và quốc gia có dịch bệnh lưu hành. Bệnh do virus gây ra, trong quá trình điều tra một ổ dịch trên loài cừu ở một trang trại chăn nuôi trong thung lũng Rift của Kenya vào năm 1930, lần đầu tiên các nhà khoa học đã phân lập được loại virus gây bệnh. Từ đó, một số ổ dịch trên người và động vật cũng được phát hiện ở Ai Cập vào năm 1977, 1978, 1993 và ở Mauritania vào năm 1987. Tại vùng sa mạc Sahara và Bắc Phi, ở Kenya và Somalia cũng đã có nhiều ổ dịch xảy ra vào các năm 1997-1998. Tháng 10 năm 2000, lần đầu tiên bệnh xuất hiện bên ngoài lục địa châu Phi, các ổ dịch được ghi nhận ở Saudi Arabia và Yemen đã tạo nên mối lo ngại về nguy cơ dịch bệnh này lây lan sang các châu lục khác. Trong tiến trình giao lưu và hội nhập quốc tế, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến cáo tất cả các quốc gia cảnh báo về tình hình dịch bệnh Sốt thung lũng Rift do virus gây ra, đây là một loại dịch bệnh nguy hiểm xuất phát từ châu Phi, có tỷ lệ mắc và tử vong rất cao; bệnh có thể xâm nhập vào nội địa các quốc gia khác nếu không có biện pháp kiểm soát chặt chẽ. Vào năm 2007, tại Kenya ở châu Phi, một vụ dịch đã xảy ra đã làm cho 220 người mắc bệnh và 82 trường hợp bị tử vong.

Nguyên nhân gây bệnh sốt Rift Valley Fever

Virus gây bệnh Sốt thung lũng Rift là loại Phlebovirus, nó là một trong 5 loài thuộc họ Bunyaviridae. Virus có thể sống vài tháng ở nhiệt độ 4oC, 120 phút trong huyết thanh đun ở 56oC, 6 tháng trong phenol 0,5% ở 4oC, chúng có tính chất kháng môi trường kiềm nhưng dễ bị tiêu diệt ở môi trường toan với độ pH < 6,8. Virus cũng dễ dàng bị tiêu diệt bởi các hoá chất như ether, chloroform và chất sát trùng như sodium hoặc calcium hypochloride. Virus có thể sống sót trong chất bài tiết và ở chất bài tiết bị khô nó phát triển, gia tăng trong một số loài chân đốt.

Có nhiều loài động vật là vật chủ có thể bị nhiễm bệnh. Các loại gia súc như trâu, bò, cừu, lạc đà một bướu, dê, một số loài gặm nhấm … đều có khả năng mắc bệnh, trong đó cừu là loài bị mẫn cảm hơn cả. Những giống gia súc ngoại lai có thể bị bệnh ở mức độ nghiêm trọng hơn giống gia súc ở địa phương. Tuổi của gia súc cũng ảnh hưởng tới mức độ bệnh, thống kê ghi nhận có hơn 90% cừu non nhiễm bệnh có thể bị chết trong khi đó với cừu trưởng thành chỉ dưới 10%. Gần 100% con cừu cái có thai sẽ sẩy thai nếu bị nhiễm bệnh, đây thường là dấu hiệu đầu tiên của một đợt dịch đối với gia súc.

Muỗi bị nhiễm Phlebovirus là trung gian truyền bệnh của bệnh Sốt thung lũng Rift khi đốt máu người và gây bệnh. Có rất nhiều loài muỗi khác nhau như Aedes, Anopheles, Culex, Eretmapodites, Mansonia … có thể đóng vai trò trung gian truyền bệnh. Vì vậy nguy cơ dịch bệnh xuất hiện ở những nơi có mặt của những loài muỗi này rất phổ biến. Đặc biệt loài muỗi Aedes có thể nhiễm virus do đốt máu gia súc bị bệnh, sau đó nó có thể truyền virus qua trứng và trứng của loại muỗi này có khả năng tồn tại vài năm trong điều kiện thời tiết khô ráo, chờ đến mùa mưa sẽ nở thành muỗi con mang mầm bệnh. Chính vì đặc điểm này, virus có thể tồn tại lâu dài trong tự nhiên và gây khó khăn cho việc loại trừ nguồn gây bệnh.

Bệnh sốt xuất huyết tại Việt Nam trong thời gian qua do loài muỗi truyền bệnh Aedes aegypti gây nên, gần đây đã xác định thêm vai trò truyền bệnh của loài muỗi Aedes albopictus, thường được gọi là muỗi hổ châu Á cũng có khả năng gây bệnh. Bệnh Sốt thung lũng Rift cũng do loài muỗi Aedes truyền bệnh nên nguy cơ bệnh có thể lây lan, phát tán nhanh nếu có mầm bệnh virus ngoại lai từ nơi khác xâm nhập vào nội địa.

Ngoài ra, virus có thể xâm nhập vào cơ thể con người để gây bệnh qua các vết thương hở nếu người tiếp xúc trực tiếp với gia súc và sản phẩm của gia súc bị bệnh như thịt, máu, dịch thể, nội tạng … hoặc uống sữa tươi có mầm bệnh chưa được tiệt trùng hay hít phải mầm bệnh virus bay lơ lửng ngoài không khí.

Triệu chứng bệnh sốt Rift Valley Fever

Thời gian ủ bệnh ở gia súc từ 1-6 ngày. Đối với trâu, bò non, con vật bị sốt 40-41oC, ủ rũ, mệt mỏi, tỷ lệ chết từ 10-70%; trâu, bò trưởng thành cũng bị sốt 40-41oC, nước dãi chảy nhiều, bỏ ăn, run rẩy, tiêu chảy phân có mùi hôi, giảm sản lượng tiết sữa, nếu con vật có thai thì tỷ lệ sẩy thai chiếm tới 85% trong đàn gia súc; tỷ lệ chết thường dưới 10%. Đối với cừu, dê, lợn non; con vật bị sốt cao 40-42oC, bỏ ăn, run rẩy, chết trong vòng 36 giờ sau khi nhiễm bệnh; con vật dưới 1 tuần tuổi có tỷ lệ chết có thể chiếm tới 90%, con vật trên một tuần tuổi thì tỷ lệ chết khoảng 20%; con vật trưởng thành cũng bị sốt cao 40-41oC, dịch mũi có mủ, nôn mửa, nếu mang thai thì 100% có thể bị sẩy thai và tỷ lệ chết chiếm khoảng 20-30%.

Thời gian ủ bệnh ở người thường từ 2-6 ngày, khi khởi phát bệnh xuất hiện triệu chứng giống bệnh cúm với các biểu hiện như sốt đột ngột, đau đầu, đau cơ và đau lưng. Một vài bệnh nhân có triệu chứng cứng cổ, sợ ánh sáng và nôn oẹ. Đối với những bệnh nhân này, trong giai đoạn đầu có thể nhầm lẫn với bệnh viêm màng não. Những triệu chứng bệnh sẽ hết sau 4-7 ngày, sau đó lượng kháng thể trong máu sẽ tăng cao và không còn mầm bệnh virus ở trong máu.

Biến chứng của bệnh thường gây hoại tử ở gan, có điểm hoại tử màu trắng với đường kính khoảng 1mm. Gan sưng phồng, mất màu và có điểm xuất huyết; gan của thai bị sẩy có màu vàng nâu, da xuất huyết diện rộng, màng ối xuất huyết từng điểm hoặc từng mảng. Các hạch lympho bị sưng, thuỷ thũng, xuất huyết hoặc hoại tử. Thận, túi mật bị sưng và xuất huyết, ruột cũng xuất huyết, đôi khi xuất hiện chứng vàng da.

Hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu để điều trị bệnh Sốt thung lũng Rift. Đối với những trường hợp bệnh nặng, có thể áp dụng các phác đồ điều trị triệu chứng và biến chứng. Do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu đối với bệnh nên vấn đề vệ sinh phòng bệnh và diệt muỗi truyền bệnh vẫn là những biện pháp hữu hiệu. Nếu có điều kiện nên tiêm phòng vaccine cho đàn gia súc. Loại vaccine nhược độc tiêm 1 lần tạo miễn dịch được 3 năm, tuy nhiên vaccine này vẫn gây độc cho loài cừu có thai và con người. Loại vaccine chết phải tiêm 2 mũi và hàng năm phải tiêm nhắc lại. Đối với những quốc gia chưa có dịch bệnh lưu hành, phải kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu động vật mẫn cảm với bệnh và các sản phẩm của chúng có xuất xứ từ châu Phi. Ngoài ra, cũng cần kiểm dịch y tế đối với khách du lịch đến từ châu Phi và một số các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ đã có bệnh lưu hành để chủ động phòng chống dịch bệnh xâm nhập vào nội địa.

Biện pháp kiểm soát Rift Valley Fever

Mặc dù từ trước đến nay, Việt Nam cũng như các nước trong khu vực châu Á chưa bao giờ phát hiện được một trường hợp nào bị mắc bệnh Sốt thung lũng RiftSau khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thông báo tại châu Phi đang có dịch bệnh này lưu hành rất nguy hiểm vì nó có thể lây truyền từ động vật nhiễm mầm bệnh virus và muỗi mang virus truyền bệnh sang người, Cục Y tế Dự phòng và Môi trường, Bộ Y tế đã có văn bản chỉ đạo các trung tâm kiểm dịch y tế quốc tế tăng cường giám sát chặt chẽ bệnh Sốt thung lũng Rift. Trước đây, Bộ Y tế bắt buộc phải kiểm dịch biên giới 3 loại bệnh là bệnh tả, sốt vàng da và dịch hạch nhưng sau khi tham gia vào hệ thống kiểm dịch y tế quốc tế, Việt Nam đã bổ sung thêm một số dịch bệnh cần phải kiểm soát, trong đó có bệnh Sốt thung lũng Rift.

Việc giám sát, kiểm soát bệnh Sốt thung lũng Rift cần được thực hiện ở những sân bay và các bến cảng quốc tế để chủ động khống chế mầm bệnh ngoại lai xâm nhập vào nội địa. Trung tâm Kiểm dịch y tế quốc tế phải tiến hành đo thân nhiệt cho tất cả khách du lịch hoặc ngoại giao đến từ các quốc gia có dịch bệnh lưu hành qua cửa khẩu sân bay hay cảng biển. Nếu phát hiện khách nhập cảnh có dấu hiệu nghi ngờ, phải thông báo ngay cho cơ quan y tế dự phòng hoặc bệnh viện chức năng có liên quan biết để được sự hỗ trợ. Đồng thời cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát khách nước ngoài đi từ vùng có ổ dịch qua các bến cảng, đặc biệt là khách đến từ châu Phi và những quốc gia, vùng lãnh thổ có dịch bệnh lưu hành. Ngoài ra, ngành y tế cũng nên phối hợp với các lực lượng hàng không, công an, hải quan, y tế hàng không để kịp thời giải quyết nhanh các trường hợp nghi ngờ mắc bệnh đi qua những cửa khẩu sân bay quốc tế. Thực tế trong thời gian qua, bệnh SARS, cúm A(H1N1), dịch tả … là bệnh đã có cơ hội ngoại nhập vào nước ta. Vì vậy cảnh báo bệnh Sốt thung lũng Rift xâm nhập từ nước ngoài cũng là một vấn đề đáng quan tâm theo sự khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và dự báo tính hình dịch bệnh năm 2010 của Bộ Y tế Việt Nam.

Nguồn Viện sốt rét ký sinh trùng